Op een gegeven moment legde ik zijn gitaar op mijn mans ziekenhuisbed. Dat deed ik omdat mijn man behalve ziek ook een super goede gitarist was. En ik wilde dat alle verpleegkundigen en artsen die de afgelopen twee maanden zijn ziekenhuiskamer in en uit waren gelopen dat ook wisten. Dat ze niet alleen een man zagen met slechte bloedwaarden en beroerde vooruitzichten, maar ook iemand die weergaloos mooi muziek kon maken, iemand die zoveel meer was dan die onomkeerbare diagnose. Ik vertel dit omdat het mij van heel dichtbij heeft laten zien wat ik in mijn werk al jaren beweer: cultuur is geen luxe, geen bijzaak, cultuur is iets dat mensen overeind houdt wanneer alles uit elkaar dreigt te vallen.
Een vriendin van ons, een kunstenares, heeft tijdens mijn mans eerste ziekteperiode een project met hem gedaan. Ze interviewde hem, en probeerde wat hij zei te vertalen in een beeld dat hem kon helpen. Ze vroeg hem of kunst iets voor hem kon betekenen in zijn situatie. Hij vertelde dat veel kunst op dat moment te conceptueel was om hem te raken, maar er was één gedicht, van Robert Frost, dat veel voor hem betekende. De laatste regels luiden:
The woods are lovely, dark and deep/ But I have promises to keep/ And miles to go before I sleep
Die beloften had hij niet alleen aan mij gedaan, we hadden ook jonge kinderen. Voor hen wilde hij die meters lopen. In die dichtregels van Frost voelde hij dat iemand hem zag tot in het diepst van zijn ziel. Ook dat is wat cultuur doet: je wordt gezien.
Bij het Fonds voor Cultuurparticipatie ondersteunen we al jaren projecten die precies dat proberen te bewerkstelligen. Denk aan mensen verzonken in dementie die opeens hele muziekstukken uit hun hoofd spelen omdat de melodieën dieper liggen opgeslagen dan de ziekte reikt. Denk aan ouderen die door dansprojecten worden aangesproken op wie ze zijn en wat ze nog kunnen. Denk aan jongeren die door corona jaren niet naar school of clubjes konden, zich terugtrokken en via theater en beeldende kunst terug vonden wie ze waren.
We noemen dit co-creatie: samen cultuur maken. Niet voor mensen, maar mét mensen. Niet met het idee: wij houden jou gezellig bezig, nee: wij dagen jou uit. Want zingeving ontstaat wanneer je iets maakt, iets bijdraagt, iets bent en iets mag zijn.
Ik denk aan een mantelzorger die ik ken, wier man ook ernstig ziek was. Ze schilderde elke week één middag. Dat wilde ze opgeven vanwege te veel aan haar hoofd. Haar kinderen drongen erop aan dat ze bleef gaan. Achteraf zei ze dat die ene middag haar door de donkerste periode had geholpen. Het nam haar mans ziekte niet weg, maar die ene middag per week was ze even helemaal zichzelf, en niet alleen iemands verzorger.
Die overtuiging ligt ook aan de basis van onze samenwerking met SIA en het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie. Binnen onze gezamenlijke open oproep Co-creatie en cultuurbeoefening hebben we zeven projecten gehonoreerd.
Een daarvan vind ik een mooi voorbeeld van hoe je de verhouding tussen lichaam en geest op een onverwachte manier kunt onderzoeken. In ENCOUNTER#12, Lief lichaam wordt deelnemers gevraagd iets bijzonders te doen: laat je lichaam een brief aan jou schrijven. Die brief schrijf je op eetbaar papier, met eetbare inkt, en daarna eet je ’m op. Wat in de brief staat, blijft geheim. Het enige dat overblijft is een stempel op je lichaam, met de woorden lief lichaam, van inkt die vanzelf verdwijnt. Je kunt trots zijn op je lijf of juist teleurstelling voelen als je ziek wordt, dankbaarheid voelen maar ook angst, je kunt groepsdruk ervaren als jij er anders uitziet dan de online norm; het zijn allemaal emoties en overtuigingen die we met ons meedragen, maar waar we het zelden met onszelf over hebben. Dit project is co-creatie op zijn best.
Onderzoekster Janine Stubbe, bijzonder hoogleraar Arts & Wellbeing aan de Erasmus Universiteit, weet als geen ander hoe essentieel kunst is voor een gezonde en verbonden maatschappij. Zij onderzocht dat niet alleen door cijfers te verzamelen, maar ook door te luisteren naar de verhalen van mensen, door te observeren en ervaringskennis te boekstaven. Op 18 mei organiseren wij, SIA en SCI de conferentie Onderzoek & Creatieve praktijk (die overigens al helemaal is volgeboekt). Onder meer Janine zal daar haar bevindingen met ons delen. En wat wij leren, delen we op onze beurt graag breed, want besloten kennis is archief.
Grote maatschappelijke vraagstukken laten zich niet oplossen binnen één sector of door één discipline. Ze vragen om verbeeldingskracht, om het vermogen te bewegen in de ruimte tussen belangen en werelden. Cultuur is die tussenruimte. Ze laat zich niet opsluiten in één domein, maar beweegt mee met mensen: in de zorg, in buurten, in tijden van verandering.
Overigens ligt mijn man begraven onder een grafsteen in de vorm van een bootje. In die steen is het gedicht van Frost gebeiteld.
Nog zóveel meters te gaan.
Gabbi Mesters is directeur-bestuurder van het Fonds voor Cultuurparticipatie.
